Download het rekenmodel

Rekenmodel in excel

Aan de oproep van Herstel-NL van begin December vorig jaar, om coronabeleid met gerichte bescherming en meer vrijheid te laten doorrekenen, is geen gehoor gegeven. In plaats daarvan volgde -na de “intelligente” lockdown van maart vorig jaar en de “gedeeltelijke” lockdown van oktober- verzwaarde maatregelen in december aangevuld door de avondklok in januari 2021. 

Herstel-NL en vele Nederlanders wilden transparantie en discussie over de strategie van het kabinet, zodat het afwegingskader en de uitruil van waarden konden worden besproken in een open debat. Het kabinet deed er alles aan om precies dat te voorkomen.

Doel coronamaatregelen: voortdurend aan verandering onderhevig

Het doel van het steeds uitgebreidere pakket aan coronamaatregelen was volgens het kabinet in eerste instantie om de verspreiding van het nieuwe coronavirus maximaal te controleren, ongeacht de forse nevenschade die deze maatregelen veroorzaken. Maximaal controleren betekent het zoveel mogelijk voorkomen van verspreiding van het coronavirus, of zoals virologen en epidemiologen het uitleggen: het reproductiegetal (R) onder de 1 houden (een reproductiegetal van 1 betekent dat 100 mensen, 100 andere mensen besmetten).

Ondanks het feit dat het reproductiegetal tussen 14 december 2020 en 6 februari 2021, de periode van de “zware lockdown”, consistent onder de 1 bleef was er volgens het demissionair kabinet geen reden tot versoepeling van de maatregelen. Ook niet toen R opnieuw onder de 1 dook tussen 23 en 30 maart 2021. Immers: eerst was er de dreiging van de Britse variant en vervolgens bleef een daling van de dagelijkse IC-opnames uit. 

Met de consolidatie van de IC-opnames, kwam het demissionair kabinet halverwege de maand april toch met een “openingsplan” op de proppen: een plan hoe de samenleving stap voor stap en veilig open zou moeten kunnen. Een stappenplan met de stevige voorwaarde dat er minder mensen met corona in het ziekenhuis worden opgenomen.  De Jonge zei over het 5-stappenplan: “Sneller als het kan maar langzamer als het moet”. Hiermee gaf de demissionair minister aan dat “de route naar de zomer” nog altijd onzeker is en afhankelijk van een doel dat voortdurend aan verandering onderhevig is.

Starre aannames en gebrek aan transparantie van het RIVM rekenmodel

Een door het RIVM ontwikkeld nomogram, een tweedimensionaal diagram, zou moeten helpen bij de beoordeling of er op een bepaald moment “verantwoord” versoepelingen mogelijk zijn. Dit nomogram zal aangeven wat de grenzen voor versoepelingen zijn en wanneer die -“als de situatie zich ontwikkeld zoals wordt verwacht”- bereikt kunnen zijn. Het onderliggende SEIR model van het RIVM, dat onlangs openbaar werd gemaakt, berekent ziekenhuisopnames op basis van vatbaren (S), besmet maar nog niet besmettelijk (E), besmettelijk (I), hersteld en immuun. Het model verdeelt de bevolking in leeftijdscategorieën van tien jaar en categorieën voor mensen die in het ziekenhuis zijn opgenomen, op de IC en overledenen. Gevaccineerden worden verdeeld in groepen die een of twee vaccinaties hebben gehad, waarbij er een vertragende factor is ingebouwd voor immuniteit. Verder neemt het model transmissie van het virus in ogenschouw met de contactmatrix.

Ondanks de recente ogenschijnlijke transparantie van de RIVM rekenmodellen is het nog altijd volstrekt onduidelijk wat voor R waarde het RIVM in het SEIR model hanteert. Wat het openbaar gemaakte model tevens niet toe laat, is het voor externen aanpassen van de startwaarden, aannames of populatiekenmerken. SEIR modellen staan er in de epidemiologie om bekend uiterst gevoelig te zijn voor aanpassingen van de inputdata. Een promillage aanpassen voor, bijvoorbeeld, de kans op IC-opname, een eventuele kans op her-infectie of een van de andere vele basiswaarden, heeft verstrekkende gevolgen voor de conclusies die aan het model worden ontleend. 

Het ‘Omslagpunt’ Model van Herstel-NL 

Om deze reden heeft Herstel-NL een rekenmodel ontwikkeld. Met dit model kan worden bediscussieerd en beantwoord hoeveel Nederlanders moeten zijn gevaccineerd om de samenleving veilig te heropenen. Veilig betekent: R blijft onder 1 en het zorgsysteem blijft overeind zonder uitdagingen omtrent capaciteit. De doelen van dit “omslagpunt” model zijn:

  1. Te becijferen dat, als Nederland vandaag open zou gaan, het zorgsysteem met 99 procent zekerheid overeind blijft nu dat de meest vatbaren gevaccineerd zijn, uitgaande van het huidige vaccinatietempo van zo’n 400.000 Nederlanders per week. Hierbij blijft risicogestuurd beleid het uitgangspunt. 
  2. Transparant te maken hoe dergelijke beslissingen genomen worden. Dit is een open uitnodiging aan iedereen in Nederland om Herstel-NL te vertellen hoe het model beter kan of moet.  

Volgens dit model kan het 5-stappenplan per direct uitgevoerd worden, zonder dat dit IC- en ziekenhuiscapaciteit zorgelijk belast. Sterker nog: volgens het model zal de IC- en ziekenhuiscapaciteit vrijwel nihil zijn per begin juni. Het 5-stappenplan van het demissionaire kabinet van eind april tot juli blijkt dan ook onnodig te zijn en louter meer schade te veroorzaken. 

Hoe het werkt

Het basismodel dat Herstel-NL presenteert gaat uit van het versoepelen van maatregelen per begin mei bij het huidige vaccinatietempo van 400.000 Nederlanders per week. Het model verdeelt de bevolking in drie leeftijdscategorieën op basis van verschillende risicoprofielen in de literatuur: leeftijden 0-49; 50-69 en 70-plus. 

De aannames van het model zijn te vinden op het tabblad “aannames” en als deze worden aanpast laat het dashboard zien welke verschuivingen plaats vinden bij andere aannames. Er wordt uitgegaan van een populatie omvang van bijna 17,5 miljoen mensen, waarvan zestig procent in de jongere leeftijdscategorie; 27 procent in de “midden” leeftijdscategorie en veertien procent in de oudere leeftijdscategorie. De vaccinatiebereidheid per leeftijdscategorie is gebaseerd op informatie van het coronadashboard. Ook het aantal “nieuw positief getest” in het rekenmodel is gebaseerd op het coronadashboard van de Rijksoverheid, evenals het aantal gevaccineerden. Het vaccinatiegetal in het rekenmodel is gedeeld door 1,5 om te corrigeren voor het aantal mensen dat de 2e prik nog niet heeft gehad. 

De kansen op ziekenhuisopname per leeftijdscategorie zijn gebaseerd op cijfers van het RIVM, Sanquin, Stichting NICE en CBS Statline. De gemiddelde ligduur in het ziekenhuis is gesteld op 1,2 weken op basis van gegevens van Stichting NICE. Daarnaast houdt het model rekening met een seizoenseffect op R, een cijfer dat in diverse wetenschappelijke studies is bevestigd. 

Het “omslapunt” model van Herstel-NL is een versimpelde variant van meer complexe rekenmodellen, zodat het makkelijk te volgen is en kan bijdragen aan een nationaal gesprek over heropening. Voor basis-aannames is het model afhankelijk van input data en gegevens van het RIVM. Zo voorspelt het “omslagpunt” model begin mei nog 1300 IC-opnames, maar dit getal is gebaseerd op IC-opname gegevens van het RIVM.

Aannames en startwaarden kunnen naar eigen inzicht worden aangepast om verschuivingen in de grafiek te observeren. Zo wordt in de basiswaarden uitgegaan van 2/3 ziekenhuis- en IC-capaciteit maar er kan ook worden gerekend met een fictief besluit dat slechts 1/3 van de capaciteit in ziekenhuizen wordt gebruikt voor coronapatiënten, of de volledige capaciteit.

Beleidsmatige implicaties 

Het basis model van Herstel-NL heeft nu al verregaande beleidsimplicaties:

1) Bij een vaccinatietempo van 400.000 gevaccineerden per week, komt de IC-capaciteit pas onder druk te staan als groeifactor R in het model langdurig boven de 1,9 komt te liggen (wij hanteren een week-op-week groeifactor, waar R van het RIVM neer komt op ongeveer halve-week op halve-week groeifactor).

2) Er is een duidelijke trade-off tussen vaccinatiesnelheid en de beperkende maatregelen: bijvoorbeeld bij het opschroeven van de vaccinatiesnelheid tot 750.000 personen per week of hoger zou het systeem al eind april ‘stabiel’ geweest zijn. Hieruit volgt dat de nevenschade die nog elke dag wordt veroorzaakt door de coronamaatregelen, voorkomen had kunnen worden als het kabinet in een efficiëntere vaccinatiesnelheid had voorzien. 

3) Het model benadrukt dat de datum van heropening afhankelijk is van de mate waarin het demissionaire kabinet bereid is om gecalculeerd risico te nemen. Maar zelfs onder het meest risico-mijdende scenario kan Nederland met het huidige vaccinatietempo in mei open.

Download het rekenmodel